3. Platentektoniek en reliëfvormen
3.1 Verticale plaatbewegingen
Definitie: isostasie
Hydrostatisch evenwicht en de verticale bewegingen die dit evenwicht willen herstellen van lithosfeerplaten die op de asthenosfeer drijven. De bewegingen worden veroorzaakt door veranderingen aan het aardoppervlak, zoals:
- het afsmelten van ijskappen, de erosie van bergketens (= dunner worden van de lithosfeer),
- maar ook door de afzetting van sediment of de vorming van een ijskap (dikker worden van de lithosfeer).
Ook aan de onderzijde van de lithosfeer zijn veranderingen mogelijk.
Opdracht 1
Experimenteer met de animatie en los de vragen op. De vloeistof in de bak stelt uiteraard de asthenosfeer voor (gebruik als dichtheid hier 3,3 kg/dm3) en het blok de lithosfeer (dichtheid 2,8 kg/dm3). Stel deze dichtheden in.
- Bekijk de kaart met lithosfeerdikte en noteer de waarde voor de zuidelijke punt van India. Gebruik deze waarde in de animatie. Noteer hoe diep de lithosfeer doordringt in
de asthenosfeer (dus hoe diep ‘onder’ het vloeistofoppervlak).
- Is de maximaal instelbare dikte 100 km? Wees inventief...
Animatie: isostasie
Opdracht 2
Het snel verdwijnen van de ijskappen uit de laatste ijstijd in Scandinavië en Canada heeft geleid tot een isostatische beweging. Ten westen van de Hudsonbaai stijgt het land jaarlijks met 17 mm. Gebruik de kaart om aan te duiden welk deel van Noord-Amerika stijgt. Geef een concrete verklaring voor deze isostatische beweging.
Verticale bewegingen bij vorming en terugtrekken van een ijskap
3.2 Horizontale plaatbewegingen
3.2.1 Mechanisme en types plaatranden
Opdracht 3
Noteer een korte definitie van de drie bewegingstypes. Achterhaal ook het mechanisme van de beweging (dus welke ‘motor’ de beweging aandrijft).
Convectie drijft de beweging aan
Kaart: plaatranden (Google Earth) Kaart: namen van de platen (Google Earth)
| Type | Hoe bewegen de platen ten opzichte van elkaar? |
| Convergent | |
| Divergent | |
| Transform |
Mechanisme van de beweging:
3.2.2 Divergente plaatranden (waar platen zich van elkaar verwijderen)
Definitie
Definitie: divergente plaatrand
Plaatbegrenzing waarbij de platen zich van mekaar verwijderen en waarbij nieuwe lithosfeer gevormd wordt.
De hieronder beschreven casussen geven een chronologisch beeld van dit ‘uit elkaar drijven’
1. Waar een continentale plaat scheurt
Definitie: slenk (graben, riftvallei)
Langwerpinge vallei die ontstaan is door het uitrekken van de lithosfeer.
Definitie: horst
Deel van de lithosfeer dat door tektonische werking langs een breuk naar boven werd gedrukt.
Divergente bewegingen Animatie: riftvorming
Voorbeeld: de Rijnslenk (stilgevallen beweging)
Opdracht 4
Maak een oost-westgerichte coupe van de Rijnslenk ter hoogte van Colmar (ondergrond inbegrepen!). Duid minstens aan: - opstijgend magma (= stollingsgesteente), - gebied dat opgevuld werd met sediment (= afbraakmateriaal), - namen van ‘bergketens’, - breuken, - de slenk en de horsten.
Foto Vogezen: Wernain S. (Travail personnel) [GFDL ou CC BY-SA 3.0], via Wikimedia Commons
Animatie: vorming slenk Reliëfprofielkaart Animatie: vorming riftvallei (onder 'rifts')
Voorbeeld: de Oost-Afrikaanse slenk (actieve beweging)
Opdracht 5
Neem een kijkje in het gebied en vul in het schema aan: korst, magma, breuken. Duid ook de riftvallei met slenkmeren en de horsten aan. Maak ook een doorsnede doorheen het Kivumeer. De doorsnede geeft hier het wateroppervlak weer, je moet de diepte (gemiddeld 240 m, maximum 480 m) nog in rekening brengen.
.JPG){kind=link}
Ook in Kenia is er een afwisselende horst- en grabenstructuur te vinden, zoals te zien in onderstaande figuur:
bron afbeelding: geology.com
2. Vorming van een oceaan
3. Waar twee oceanische platen zich van elkaar verwijderen
Definitie: mid-oceanische rug ('MOR')
Langwerpige bergketen op de oceaanbodem waar magma opstijgt, nieuwe korst vormt en twee oceanische platen uit elkaar duwt.
Opdracht 6
Maak een reliëfdoorsnede doorheen de Atlantische Oceaan van Recife (Brazilië) naar Afrika. Benoem de mid-oceanische rug en duid de hoogte van de rug en de diepste punten van de oceaan aan.
Kies uit: vaste buitenmantel, oceanische lithosfeer, continentale lithosfeer, magma, oceanische korst, sediment, midoceanische rug, continentaal plat, slope, diepzeebodem
Video: ontstaan van eilanden langs mid-oceanische rug Nog een mooie overzichtsanimatie Oefening Kaart: plaatranden (Google Earth)
3.2.3 Convergente plaatranden (waar platen naar elkaar toe bewegen)
Definitie
Definitie: convergente plaatrand
Plaatbegrenzing waarbij de platen naar elkaar toe bewegen.
1. Waar twee continentale platen naar elkaar toe bewegen
Definitie: plooiingsgebergte
Gebergte dat ontstaan is door de botsing van twee continentale platen.
Opdracht 7
De korst alleen al is tot 70 km dik onder de Himalaya. De lithosfeer is daar dus veel te dik voor vulkanisme. Ga na of er in dat gebied aardbevingsactiviteit voorkomt.
Teken ook een noord-zuiddoorsnede doorheen de Himalaya.
Tijdens de botsing wordt de voormalige oceaan (en zijn sedimenten) tussen de continenten dichtgeknepen en omhoog geperst.
Alle plaatbegrenzingen Animatie: plaatbewegingen Animatie: convergente bewegingen
Video: de Himalaya Animatie: continentaal-continentale botsing
2. Waar een oceanische en een continentale plaat naar elkaar bewegen
Definitie: subductie
Proces waarbij een oceanische plaat onder een continentale of een jongere oceanische plaat glijdt. Omdat plaat vernietigd wordt bij subductie spreken we van een destructieve plaatbegrenzing.
Definitie: vulkanisch kustgebergte
Gebergte dat ontstaat door subductie van een oceanische plaat onder een continentale plaat.
Definitie: diepzeetrog
Smalle en erg diepe kloof in de zeebodem langs een destructieve plaatrand.
Opdracht 8
Ga na of er in dat gebied aardbevingsactiviteit en vulkanisme voorkomt.
Teken ook een west-oostdoorsnede van in de Stille Oceaan tot op de Chileense kust. Experimenteer met de punten tot de diepzeetrog voor de kust duidelijk zichtbaar wordt.
Alle plaatbegrenzingen Animatie: subductie van de oceanische lithosfeer Alle plaatbegrenzingen Reliëfprofielkaart
Subductie Oefening
3. Waar twee oceanische platen naar elkaar bewegen
Definitie: stratovulkaan
Hoge kegelvormige vulkaan, opgebouwd uit laagjes lava en tefra (= brokstukken) met vaak heftige explosies. Stratovulkanen komen meestal voor in subductiezones.
Definitie: eilandboog ('island arc')
Boogvormige archipel van vulkanische eilanden, gevormd door subductie van een oceanische plaat onder een andere oceanische plaat.
Diepzeetroggen
Bij de botsing duikt de oceanische korst onder en wordt hersmolten. Een gedeelte van dit magma komt opnieuw aan de oppervlakte in de vorm van vulkanen. Deze kunnen uitgroeien tot eilanden.
Opdracht 9
Maak een doorsnede doorheen de Soendatrog en duid aan: diepzeetrog, subductiezone, vulkanische eilandboog. Door de asymmetrie van de plaatbegrenzing (vulkanische eilanden komen maar aan één zijde voor in groten getale) is het makkelijk te zien welke plaat subductie ondergaat. Formuleer dit bij je doorsnede.
Animaties plaatbegrenzingen Testje
3.2.4 Transforme plaatranden (waar platen langs elkaar heen bewegen)
Definitie
Definitie: transforme plaatrand
Plaatbegrenzing waarbij de platen langs elkaar heen bewegen, een beetje zoals het verkeer in tegengestelde richtingen.
Bekende voorbeelden zijn de San-Andreasbreuk (zie Google Earth) en de Golf van Akaba - Dode Zee (idem). Transforme plaatbegrenzingen zijn vaak opvallend rechtlijnig. Omdat de platen schoksgewijs langs elkaar schuren, zijn er langs transforme plaatranden vaak intense aardbevingen. Er is geen opsmelting of verdunning van de lithosfeer, dus is er geen toegenomen vulkanische activiteit.
3.3 Vulkanisme dat niet louter door plaatrandwerking ontstaat
3.3.1 Hotspot-vulkanisme
Opdracht 10
Noteer een definitie voor hot spot en geef minstens drie voorbeelden van een vulkaan of vulkanisch eiland die niet aan een plaatrand gelegen zijn.
Bekijk de eilanden van Hawaii op Google Earth. Welk is het oudste en welk het jongste? Motiveer je stelling en controleer jezelf.
